Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), 9 Eylül’de yayımladığı Gaz Rezerv Mekanizmaları ve Esneklik Seçenekleri raporunda ülkelerin doğal gaz arz kesintilerine karşı kullanabileceği araçları sıraladı. Kurum, son beş yıldaki iki büyük arz krizinin piyasa dayanıklılığına ilişkin eski varsayımları sarstığını söylüyor. 2022’de Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından Avrupa’ya boru hattı gazı akışındaki keskin düşüş rekor fiyatlara ve küresel sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ticaretinin yeniden düzenlenmesine yol açtı. 2026’daki Orta Doğu çatışması sırasında Hürmüz üzerinden LNG akışlarının kesintiye uğraması da ithalata bağımlı ekonomilerin kırılganlığını yeniden gösterdi.

Rapor fiziksel depolamayı arz güvenliğinin temel araçlarından biri olarak ele alıyor. Seçenekler arasında yer altı gaz depoları, LNG tankları ve yüzer depolama bulunuyor. Ancak IEA, depolamanın her kesintiyi tek başına karşılayamayacağını ve mevcut altyapının ülkeler ile bölgeler arasında önemli ölçüde değiştiğini belirtiyor. Yeni depolama kapasitesi pahalı olabilir ve tamamlanması yıllar sürebilir. Bu nedenle bir rezervin miktarı kadar, hangi şebekeye bağlı olduğu, ne kadar sürede piyasaya verilebildiği ve kesinti sırasında erişimin kimde olduğu da önem taşıyor.

Ticari esneklik, fiziksel depolamayı tamamlayabilecek ikinci bir araç. Daha esnek LNG sözleşmeleri ve kargo takasları mevcut yüklerin talep yükselen piyasalara daha verimli yönelmesini sağlayabilir. Bu düzenlemeler büyük yeni tesisler kurmadan arzı yeniden dağıtma ve fiyat oynaklığını sınırlama potansiyeli taşıyor. Ancak yüksek stres dönemlerinde sınırlı LNG kargoları için rekabet, fiyat dalgalanmasını artırabilir ve fiziksel eksikliği her zaman önleyemez. IEA’nın raporu esnekliğin yararını vurgularken, bunun tüm arz risklerini ortadan kaldıran garantili bir sigorta olmadığını da açık bırakıyor.

Rapor, hükümetlerin ülke koşullarına göre değerlendirebileceği politika temelli rezerv mekanizmalarını da inceliyor. Bunlar zorunlu depolama yükümlülükleri, stratejik gaz rezervleri ve tampon LNG düzenlemelerini kapsıyor. Daha ileri değerlendirme için ortak stratejik rezervler, sınır ötesi stok tutma, bölgeler arası LNG tamponları ve acil durumlarda kullanılabilecek LNG alım opsiyonlarının havuzlanması sayılıyor. Bu seçeneklerin tümü kurulmuş ya da işletmeye alınmış rezervler değil; IEA bunları olası tasarım seçenekleri olarak tartışıyor. Ülkelerin sahip olduğu altyapı ve piyasa kuralları hangi modelin uygulanabilir olduğunu belirleyecek.

IEA, her ülkeye uyacak tek bir şablon bulunmadığını özellikle vurguluyor. Coğrafya, boru hattı ve LNG altyapısı, ithalat bağımlılığı, piyasa tasarımı ve mevcut depolama kapasitesi uygun yaklaşımı değiştiriyor. Örneğin yeni yer altı depolarının maliyeti ve geliştirme süresi bazı ülkelerde ortak kullanım veya sözleşme esnekliğini daha cazip kılabilir; başka ülkelerde farklı bir bileşim gerekebilir. Bu, raporun ülkeleri tek bir rezerv standardına göre sıralamadığı anlamına geliyor. Önce ulusal koşulların ve olası kesinti senaryolarının incelenmesi gerekiyor.

Ajans hükümetlere gaz güvenliği diyaloğunu derinleştirme, rezervler ve piyasa koşulları hakkındaki şeffaflığı artırma, düzenli acil durum tatbikatları yapma ve LNG piyasasında esnekliği geliştirme çağrısında bulunuyor. Rapor, gönüllü uluslararası rezerv düzeneklerinin de IEA’nın petrol güvenliği çerçevesinden çıkarılacak derslerle incelenmesini öneriyor. Bunlar politika tavsiyeleridir; her ülkenin bir gaz rezervi kurduğu veya ortak bir düzenlemeyi kabul ettiği anlamına gelmiyor. Uygulama için maliyet, sorumluluk, erişim ve kriz anındaki tahsis kurallarının netleşmesi gerekir.

2022 ve 2026 krizleri arzın birkaç farklı kanaldan etkilenebileceğini gösteren örnekler olarak raporda yer alıyor; bunlar gelecekteki gaz fiyatlarının tahmini değildir. IEA, rezerv ve esneklik önlemlerinin kriz öncesinde maliyet yarattığını, fakat hazırlıksız kalmanın ekonomik maliyetinin çok daha yüksek olabileceğini savunuyor. Bu değerlendirme, her ülke için hesaplanmış tek bir tasarruf tutarı sunmuyor. Karar vericilerin depolama, sözleşme esnekliği ve ortak kullanım seçeneklerini karşılaştırırken maliyetleri gerçek altyapı, maruziyet ve piyasa verileriyle hesaplaması gerekiyor.

Raporun pratik katkısı, gaz arz güvenliğini yalnızca yeni tank veya depo inşasıyla eşitlememesi. Fiziksel stok, ticari esneklik, politika araçları ve uluslararası işbirliği farklı risklere yanıt veren katmanlar olarak ele alınıyor. Hangi bileşimin işe yarayacağına ilişkin değerlendirme, mevcut depoların kapasitesi, LNG tedarikçileri ve hatları, talep profili ve acil durum planları gibi ülkeye özgü bilgiler gerektiriyor. IEA duyurusu yeni bir hükümet rezervi miktarı veya bağlayıcı hedef açıklamıyor; yayımlanan çalışma seçenekler ve hazırlık ilkeleri sunuyor.